Hayvanların ne kadar zeki olduklarını nasıl anlayabiliriz?

Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduklarını Nasıl Anlayabiliriz?

Yusuf Cem Durakcan

Hayvanların düşünmelerini ya da benlik duyularını, kendi koşullarına göre sınadığınızda ne olur? İki kitap, bu konuda oldukça farklı resimleri gün ışığına çıkartıyor.

Akıllı olan apeler, filler, kargalar ve papağanlar gibi insan olmayan hayvanların ne kadar iyi düşünebildiğini nasıl söyleyebiliriz?

Bahsi geçen konu üzerine yapılmış son iki keşif, insanları diğer hayvanlar aleminden ayıran çizgiyi belirlerken, aynı zamanda insanlar üzerinde uygulanan gözlemlerin ve bilişsel deneylerin aynısını yakalanmış ya da vahşi hayatlarındaki hayvanlara da uyarlıyor. Fakat, yayımlanan iki kitapta da tamamen farklı açılardan konuya yaklaşılıyor ve her bir test elde edilen sonuçları kuvvetlendiriyor.


Frans de Waal’in aldığı pozisyon, aslında kitabının adındanda oldukça kolay anlaşılabiliyor: ‘’ Hayvanların ne kadar zeki olduklarını anlayabilecek kadar zeki miyiz?’’ (Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are?) . Frans de Waal, bu kitabında araştırmaların tarihine ışık tutuyor. Yakın zamana kadar yapılan araştırmaların büyük çoğunluğunda, hayvanların zekası, insanların standartlarına göre ölçülmüştü. Bu durum size de oldukça garip gelmiş olabilir. Yani bir hayvanın zekasını, insanların zekasının değerlendirildiği standartlar üzerinden değerlendirmek bir hayli garip. Frans de Waal, kitabında bu konuya da değiniyor: Eğer 10’a kadar saymak bir sincabın hayatında bir şey ifade etmiyorsa, o hayvandan 10’a kadar saymasını istemek oldukça adaletsizdir. Fakat sincapların ve bazı kuşların, kabuklu yiyecekleri nereye sakladıklarını hatırlamakta mükemmel bir hafızaları var.

De Waal’in kitabı; bilim insanlarının deneklerinin yapmasını bekledikleri ve Waal’in yanlış olarak nitelendirdiği, bu ve benzeri birçok örnek ile dolu. Yıllar boyunca araştırmacılar, şempanzelerin yüzleri birbirinden ayırt edemediklerini düşündüler; fakat buradaki sorun, şempanzelerin bu yetenekleri sınanırken insan yüzlerinin fotoğraflarının kullanılmasıydı. Çünkü Waal’in araştırma grubundan bilim insanları şempanzelerin bu yeteneğini şempanze yüzlerinin fotoğraflarını kullanarak sınadıklarında, bu konuda bir hayli iyi olduklarının bulgularına ulaştılar.

Filler kendilerini aynı karşısında tanıyabiliyorlar mı?  Tabii ki evet, fakat fillerin kendilerini tamamen görebilecekleri kadar büyük ayna kullanmalısınız. Araştırmacılar, hayvanların zekalarını sınayabilecekleri daha makul testler dizayn etmeye başladıkça da, bazı şeylerin yalnızca insanlara mahsus olmadığını daha da çok anlamaya başladık.

2007 yılında ölen Afrika gri papağanı, Alex; kendisine değişik şekiller ve renkler gösterildiğinde, ‘’kaç adet yeşil kare var’’ sorusunadoğru cevap verebiliyordu. Vahşi şempanzeler de, bulmayı umut ettikleri kabuklu meyve ve kuruyemişleri kırmak için saatlerce yanlarında taşıyorlar. Ayrıca, eğer bir makak henüz yemek yemişse ve diğer makak maymunları bu duruma şahit olmuşsa, bu makak, yemek yemeyenlerin kötü hissedeceğini düşünüp kendi grubuyla yiyeceğini paylaşıyor.

Sonuç olarak, eğer canlıların bilişsel yeteneklerini kendi hayatlarından örneklerle sınarsanız, oldukça iyi sonuçlar elde edebileceğiniz aşikar.

hayvanlarin-ne-kadar-zeki-olduklarini-nasil-anlayabiliriz-2Richard Byrne ise ‘Evrimleşen İçgörü’ olarak Türkçeleştirebileceğimiz ‘Evolving Insight’ kitabında, konuya daha farklı bir açıdan yaklaşıyor. De Waal, bir hayvanın bilişsel yeteneğini ölçülmeden önce, ölçme yönteminin belirlenmesini savunurken; Byrne daha kuşkucu bir pozisyon alıyor. De Waal’in gerçek hayattan referansla anlattığı hikayelerinin aksine; Byrne, konuya daha soyut fikirlerle yaklaşıyor.

Byrne’nin açtığı yoldan gidenler, yaptıkları seyahatte oldukça değerli bilgiler edinebilirler. Byrne, zekanın mimarının önemli bir parçası olduğunu düşündüğü ‘içgörü’ yeteneği üzerinde duruyor. Bunu, bir hayvanın, kafasında fikri oluşturup işleme yeteneği olarak tanımlayabiliriz. Açık bir şekilde de, her karmaşık davranışın içgörüye işaret ettiğini düşünmek de doğru değildir. Bir şempanze grubu, bir ağaçtan bütün kaçış yollarını kapatıp bir maymunu öldürdüğünde; bu durumun koordine ve planlı bir davranış olduğu düşünülebilir. Fakat her bir şempanze ayrı ayrı yanında rekabet edeceği başka bir şempanzenin olmadığı noktayı bularak, şansını maksimuma çıkartmaya çalışıyor olabilir. Aynı şekilde, içgörü olarak görülen birçok olay da iyi bir hafıza ve çabuk öğrenme ile açıklanabilir.

Byrne’ye göre; gerçek içgörüye rasladığımız, birkaç hayvan mevcut: büyük insansı maymunlar, filler, kargalar ve belki de balinalar ve yunuslar. Bütün bu canlılar kendilerini ayna karşısında tanıyabiliyorlar, empati örnekleri gösteriyorlar ve ölümün farkında olduklarını işaret eden bazı davranışlar sergiliyorlar. Bu yetenekler, bu canlıların en azından minimal düzeyde benlik algılarınınolduğu önermesinin yapılabilmesini sağlıyor. Byrne’nin bütün bu kuşkuculuğunun ardından da, Byrne ve de Waal, aslındabirbirlerine yakın sonuçlara ulaşıyorlar.

Byrne’nin, kitabında içgörünün maymunlarda az görülüyorken, neden yalnızca büyük insansı maymun soyunda evrimleştiğini açıklamaya çalıştığı kısım da oldukça ilginç. Byrne’ye göre bu durum sosyal karmaşıklıktan kaynaklanmıyor olabilir, çünkü maymun toplulukları büyük çoğunlukla büyük insansı maymunlarınki kadar büyük.

Byrne, içgörünün büyük insansı maymunlara, karmaşık ve el ile yapılması gereken işlemlerle (aletli veya aletsiz) yiyecekleri rakiplerinin kullanamadığı gibi işleme yeteneğini kazandırdığını savunuyor. Fakat Byrne; yiyecekleri aynı şekilde işlemden geçirmemesine rağmen, neden fillerde ve kargalarda içgörünün izlerine rastlandığının cevabını vermekten kaçınıyor.


Kaynak: Bob Holmes, Making squirrels count and other dumb animal intelligence tests, New Scientist, Retrieved from https://www.newscientist.com/article/mg23030771-700-making-squirrels-count-and-other-unfair-animal-intelligence-tests/

Yazı ve resim:

Hayvanların Ne Kadar Zeki Olduklarını Nasıl Anlayabiliriz?

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s