Taksonomi Politikaları ve İnsan Kimliği Krizi

“Bizler büyük kuyruksuz maymunlarız- eypleriz.. Bugüne dek
biz dahil yaşamış olan bütün eypler birbirine bir ebeveyn-çocuk bağı gibi
kırılmaz bir zincirle bağlı durumda.
Moleküler kanıtlar şempanzelerle ortak atalarımızın Afrika’da beş ile yedi
milyon yıl önce, yüzbin kuşak önce mesela, yaşadığını düşündürüyor bizlere. Evrimsel
standartlara göre uzun bir zaman değil bu.”

Richard Dawkins.

Dr. Steve Best

Homo Sapiens’in doğadaki yerini ve doğasını bilmek isteyen
ve türümüzün daha geniş bir biyolojik tarih ve ilişki ağı içerisinde nasıl bir yeri
olduğunu bilmek isteyen herkes bilimsel tablolara başvurarak işe başlayabilir.
Formal isimlendirme, sınıflandırma ve türlerin hiyerarşik bir biçimde
sıralanmasına taksonomi adı veriliyor. Bu alanın modern öncüsü ise Carl
Linnaeus’tu (1707-1778).

Bir takım hantal  isim
ve tanımlarla karşı karşıya bulunan Linnaeus
ortak fiziksel karakteristiklere dayanarak biyolojik sınıflandırmaları
düzenlemeye ve basitleştirmeye karar verdi.1735 yılında  “Systema naturae” (Doğanın Sistemi) adlı
eserinin ilk baskısını hazırladı, bu kitabı sürekli yeniledi. Kitabın onuncu ve
son baskısı (1758) bilim adına standart bir referans haline geldi. Linnaean
taksonomik biyoçeşitliliği âlemlere ayırdı. Bu Âlemler; Filum/şube, Sınıf, Takım,
Familya, Cins ve Tür olarak alt kısımlara ayrılıyordu. Linneaus’tan itibaren
bilim adamları onun şemasında bir çok değişiklikler yaptıysa da Linneaus’un
modeli, türleri net, stabil ve evrensel bir tarz içerisinde organize etmeye
çalışan uluslararası  bir terimleme
çabası olarak daima temel olarak kabul görmüştür.

Linneaus modelinde genelden spesifik olana doğru bir
ayrımlama görülür, bu modelde insanlar şöyle konumlandırılmıştır:

Âlem: Animalia (hayvanlar)

Filium/Şube: Chordata (anüs arkası kuyruk, pharyngeal solungaç
yarığı, notokord, ve a sığ dorsal sinir kordu)

Sınıf: Memeli (saç, sıcak kanlı, yavrusunu emzirir)

Takım: Primat (köprücük kemiği, kavrayışlı eller ve
başparmaklar, kesici ön dişler ve azı dişleri, stereoskop görüş)

Familia: Hominid (bipedal)

Cins: Homo (büyük beyinli, alet kullanan)

Tür: Homo sapiens (dil, rasyonalite, ve kültür)

Linneaus’un şeması hayatı kompleksite, zekâ ve
mükemmellikten oluşan bir hiyerarşi içerisinde düzenleyen; insanları meleklerin
ve Tanrı’nın hemen altına yerleştiren, hayvanları ise kaya ve ağaçların hemen
üzerine konumlandıran Büyük Varoluş Zinciri’nden dramatik bir kopuş olduğu gibi
aynı zamanda onun karşısında ayrıca net bir ilerlemeydi.

Ancak, bilimsel nesnellik ve kesinliğe rağmen taksonomiler “doğal”
ilişkilerin gerçekliği olduğu gibi, birebir herşeyi kaydeden cihazlar
tarafından elde edilmiş, önyargısız yansımaları değildir; tam tersine onlar
sosyal inşalar ve önyargılı düzenlemeler olup bir dizi önkabuller ve
ideolojiler tarafından koşullandırılmıştır. Tarihsel bir anlatı adına “gerçeklerin”
anlamlı ilişkiler halinde seçilip düzenlenmesi gibi, taksonomik hiyerarşiler de
bir çok teorik ve teorik bir hâl almamış önyargılar tarafından şekillendirilir.
“Tür” kategorisi birbirinden farklı yorumlara ve perspektiflere açık bir
kategoridir, ve “ırk” gibi sosyal bir inşadır.

Ondokuzuncu yüzyıldan itibaren bilim adamları “ırk”
kategorisini nesnel ve insanlar arasındaki gerçek biyolojik farklılıklara
dayandırarak geliştirdiler. Aslında ortaya konan ırk teorileri geniş insan
nüfuslarını statik ve ideal tiplere dönüştürerek homojenize etme yönünde içi boş
girişimlerdi, oysa insan grupları normalde ayrıksı, dinamik ve  melezdirler. Taksonomiler ayrıca Kafkasyalı
ve Avrupalı  olmayan dünya kültürlerini
de altta gören ırkçı yargılarla doluydu. Linneaus’un kendisi de ırkçı ve
Avrupamerkezli önyargıları şemasına dahil etmekten kurtulamadı, şemasında ırk
kavramı Homo sapiens’i dört kategoriye ayırıyordu: Amerikanus, Asyatikus,
Afrikanus ve Avrupalılar. Her bir tipin “doğal” niteliklerini belirliyordu ve
ardından Avrupalıları üstün ve Avrupalı olmayanları ise aşağı şeklinde
konumlandıran bir hiyerarşi yaratıyordu.

Böylece, “ırk” kavramı “doğal” farkların “nesnel” olarak
kategorize edilmesiyle bir ilgisi olmayan;  ama
politik ve önyargıyla çok alakası olan bir sosyal yapıdır. “Irk”belirli
bir çevreye adapte olmak için geliştirilmiş filogenetik bir görünüştür, çok
ırklı ve melez popülasyonlarda da özel bir anlamı yoktur. Aynı şekilde, insanın
cinsiyet farklılıkları “doğal” ilişkiler değildir, tam tersine ataerkil
önyargılar tarafından şekillendirilmiş
sosyal inşalardır. Batı kültürü boyunca Aristo’dan İncil’e ve Rousseau,
Freud ve diğerlerine kadar erkek kuramcılar biyolojik olarak erkek ve dişi olma
olgusuna toplumsal anlamda adam ve kadın olmak biçiminde bakmıştır. Düalistik
ve hiyerarşik bir mantık içerisinde var olduğu kabul edilen “doğal”
niteliklerle beraber ataerkil ideoloji erkeklerin “akıllı” ve kadınların “duygusal”
olduğunu, erkeklerin doğaları gereği topluma hitap ederken kadınların da ev
hayatının mahrem alanına ait olduğunu, erkeklerin tarihin özneleri ve
kadınların da Simone de Beuvoir’ın deyişiyle söylersek “ikinci cinsiyet”
olduğunu ilan eder. Ataerkillik erkekleri kadınlardan hem ayrı hem de üstün olarak
tanımlar, son on bin yıldır bu ayrımcı hiyerarşik model cinsiyet kimlikleri, sosyal
kurumları ve  ilişkileri hem Batı
kültüründe hem de diğer kültürlerde belirlemiştir.

“Türler”i Dekonstrükte Etmek

Irkçılık ve cinsiyet ayrımcılığı ideolojilerinde ırk ve
cinsiyetin oluşturulmasına benzer bir biçimde tür ayrımcılığı söz konusu olunca
türlerin sosyal inşası söz konusudur.
Taksonominin önyargılı doğası Linneaus’un sınıflandırmalarında kendini
gösteriyor. Başlangıçta Linneaus Memeli Sınıfını tanımlamak için Aristo’nun “dört
ayaklı” terimini kullandı (çoğu kez neyi kastettiği belirsiz olsa da bu
terimin), ama kitabın 10. Baskısında “Memeli” terimini bu sefer dişilerinin
meme bezleri bulunup yavrularını emzirdiği türlerin dahil oluşturduğu ayrı bir
Sınıf olarak niteledi. Linneaus’un böyle yapmaktaki sebeplerinin bilimle ya da
politikayla ilgisi yoktu, Linneaus tam tersine annelerin yavrularını emzirmesi
gerektiği şeklinde bir kampanya başlatmıştı.

Homo Sapiens terimi de insan ve insan olmayan primatlar
arasındaki farkları abartan önyargılı ve keyfi bir sınıflandırmadır. Homo
sapiens üyeleri olarak duygularımızı, arzularımızı, eylemlerimizi biçimlendiren
primat ve memeli dünyasının geçmişine uzanan yoğun bir evrimsel bağ söz konusu,
insanlık dediğimiz şey biyolojik bir üründür. Ama elbette bizleri derinden
etkileyerek şekillendiren ve “doğal” Homo sapiens türünün “insan oğlu”
dediğimiz kültürel inşaya dönüşmesine yol açan türden uzun toplumsal tarihlere
sahibiz. İnsan erkekleri ve dişilerinin adam ve kadın olarak kültürden kültüre
değişir biçimde toplumsal olarak yeniden tanımlanması  gibi Homo sapiens’in üyeleri de tarih boyunca
farklı ve ayrıksı şekillerde oluşturulmuştur.

Farklı kültürler farklı tür kimlikleri inşa ederler  ve bireyler bu kimliklere bakarak

Bir tür olarak benzerliklerini (yani birbirlerini barbar,
vahşi vb saymak yerine insan olarak kabul etmelerini sağlaması gibi )

Diğer hayvanlardan farklarını

Kozmosta bir bütün olarak rollerini anlarlar.

Tür kimliği farklı kültürlerde çeşitli şekillerde değişse
de  Batı kültürlerinde ve diğer yerlerde
insanları doğadan ve hayvanlardan ayrı, diğer türlerden üstün, diğer
hayvanların ve dünyadaki canlıların kendisine hizmet  için var olduğu şeklinde tanımlayan aynı tür
ayrımcısı ve insanmerkezci mantığa dayanırlar.

Primatların Gözüyle Bakmak

İnsanlarla onların büyük kuyruksuz maymunlardaki en yakın
akrabaları arasındaki ilişki konusundaki bilimsel  tartışma ve kültür savaşı devam ediyor; bu
tartışma insanlar ve kuyruksuz maymunlar (eypler) arasındaki genetik, anatomik
ve davranışsal farkların onları farklı Familia ve Cins gruplarına dahil etmek
için yeterli olup olmadığı konusunda yaşanıyor. Tür kimliği konusundaki kültür
savaşı ise Darwin’den öncelere , en azından tür ayrımcısı önkabullere meydan
okuyan Linneaus’a kadar uzanıyor.

Dindar bir Lüteryen olsa da Linneaus insanları ve eypleri
aynı primat Takımında sınıflandırarak dinî ve bilimsel geleneklerle bağını
koparmıştır. Bu provokasyon Luteryen bir  Başpiskopos’un öfkesini cezbetti, Linneaus “imansızlıkla”
suçlandı. Cevaben Linneaus şu sözleri yazdı: “İnsanları primatlar arasına
yerleştirmem hoş olmadı…hem sizden hem de dünyadaki herkesten Doğa tarihi
prensiplerine göre maymunlar ve insanlar arasındaki genel bir farkla ilgili
bilgi istiyorum. Ben kesinlikle böyle bir farklılık bilmiyorum. Keşke birisi
bana bir örnek verebilse! Bir insana maymun desem ya da tam tersini yapsam
herhalde bütün teologlar bana karşı cephe alırdı. Belki de ben Doğal Tarih’e
uygun şekilde davransam yeter.”

Linneaus’un şeması Darwin’in evrim teorisinden yüzyıl önce
geliştirildi, ayrıca evrim tarihi ve biyolojik ilişkilere yepyeni bir bakış
açısı getiren genetik devrimden de iki yüzyıl önce ortaya çıktı. İlk  kuramlar taksonomik bir inşa adına açık ve
gözlenebilir fiziksel özelliklere odaklanıyordu; ama 1960’larda başlayan
genetik devrim bilim adamları ve antropologlarıın türleri genetik
kompozisyonlarına göre sınıflandırmasına izin verdi. Önemli bir perspektif olsa
bile morfolojik benzerlikler ve farklılıklar her zaman bilimsel anlamda
belirleyici olmayabilir- genetik tekniklerin de kendi belirsizlikleri söz
konusu.

Kemik yapısı gibi fiziksel benzerliklere dayalı geleneksel
şemalar şempanze ve gorillerin biyolojik olarak birbirine en yakın varlıklar
olduğu, orangutanlarla da yakından akraba olup, insanlarla da dolaysız bir bağ
içerisinde bulunduğunu gösteriyor. Şempanzeler ve bonobolar kendi
Cins/genusları olan Pan içerisinde sınıflandırıldılar, ama insanlar ayrı bir
genus şeklinde, homo adıyla sınıflandırıldılar. Büyük kuyruksuz maymunlar
(eypler) Familia kademesinde insanlardan ayrıldı ve Homo sapiens gibi iki
ayaklıların bulunduğu Hominid grubundan ayrı bir şekilde Pongidae kategorisine
yerleştirildiler.

Linneaus, Darwin ve diğerleri insanların şempanzelerle ve
gorillerle önemli fiziksel ve yapısal benzerlikler taşıdığını idrak etmişti,
morfolojik anlamda aynı gruba dahil olduğunu da anlamış bulunuyorlardı. DNA
analizi de büyük kuyruksuz maymunlara ne kadar yakın olduğumuzu ispatlamış durumda,
bulgular insanların ve şempanzelerin ortak bir eyp atası bulunduğu ve
birbirinden beş-yedi milyon yıl önce farklı evrim yolları ile ayrıldığını
gösteriyor. Genetik bilimi aracılığıyla bilim adamları insanların şempanzelerle
genlerinin %95-98’ini paylaştığını ispatladılar, şempanzeler biyolojik olarak orangutan
ve gorillerden çok bize yakınlar.

Ancak, insanların ve eyplerin evrimsel yakınlığını
kanıtlayan bilimsel kanıtlara rağmen-sadece genetik olarak değil davranışsal ve
psikolojik yakınlıklara rağmen geleneksel taksonomiler son iki yüzyılda çok da
değişmemiştir. Biyolog Morris Goodman’ın söylediği gibi “tarihsel olarak
organizmaları gruplandırma biçimimiz hatalıydı. Kadim Yunan’da Aristo’dan
itibaren türler “mükemmellik dereceleri”ne gruplandırıldılar, tabii ki
mükemmelliğin tepe noktasını insan oluşturuyordu.” Bu metafizik ve
insanmerkezci görüş insanın hayat içerisindeki nesnel konumunu ortaya
koymaktansa “insan ve akrabaları arasındaki farklılıkların abartılmasına” yol
açtı. Değerler ve siyaset üzerine devam eden kültür savaşlarından ayrı
tutamayacağımız bilim savaşlarında önemli bir çarpışma olarak bir çok kuramcı
eyplerle aramızdaki anatomik ilişkileri ve gerçek genetik ilişkilerimizi doğru
şekilde yansıtan bir taksonomik harita çizme konusuna dikkat çekmişlerdir.
Diğer araştırmacılarsa bu değişimleri gerek metinlerde, ders planlarında ya da
düşünce anlamında yapmaya karşı direnmeyi tercih ettiler.

2003 yılında yapılan önemli bir çalışmada, Wayne Eyalet Ünv.’deki
bilim adamlar insanların ve şempanzelerin birbirinden yakın zamanlarda
ayrıldığını ortaya koyarak şempanzelerin Homo troglodytes adıyla yeniden
sınıflandırılması gerektiğini söyledi. Bu değişim şempanzeleri bizim genusumuz
olan Homo genusunun tam üyeleri yapacak, ve böylece Homo erectus, Homo habilis
, Neandertaller ve diğer proto insan tipleriyle beraber anılacaklar. Diğer
memeli genera/tür sınıflandırmasıyla tutarlı olmak adına Wayne Eyalet Ünv. Araştırmacıları
“hayat ağacındaki insan dalı tanımını yeniden gözden geçirmeye gereksinmemiz
olduğunu söylüyorlar. Onların teklifi ise homo genusu içerisinde  üç türün dahil edilmesi:  homo (homo) sapiens veya insanlar; Homo (pan)
troglodytes veya bilinen anlamda şempanzeler; ve Homo (pan) paniscus veya
bonobo şempanzeleri.  Büyük kuyruksuz
maymunlar(eypler) ve insanları Hominid gruplarından oluşan bir Familya’da
birleştirerek Ponginae ve Homininae gibi altfamilyaların oluşması da mümkün oluyor.
Bu modeli kullanarak geleneksel ve revize edilmiş taksonomik şemaları şöyle
gösterebiliriz:

 Eski şema

Familya                                    Familya

Pongidae                                Hominidae

 

 Genus                                      Genus

Pan                                           Homo

 

Tür                                               Tür

şempanze                             Homo sapiens

(Pan troglodytes)

Bonobo (Pan paniscus)

 

Yeni Şema

Familya

Hominidae

Ponginae

Homininae

Genus

Homo

Homo
(Pan) troglodytes

Homo
(Pan) paniscus

Homo
(Homo) sapiens

Benzer şekilde, coğrafyacı Jared Diamond insanları “üçüncü
şempanze” olarak kategorize eder, şempanzeler ve bonobolarla yanyana koyar.
İnsanlar ayrıksı bir Familya oluşturmaz veya tekil bir Genus da oluşturmazlar,  daha
çok pigme ve sıradan şempanzelerle aynı Genus’a dahildirler. Eğer tür
ayrımcısı gözlüklerimizi çıkarırsak Diamond’a göre bugün üç-bir değil- Homo
türü olduğunu görebiliriz (üçüncüsü sebebiyle ilk ikisi artık yokoluşun eşiğine
gelmiş durumdadır). Richard Dawkins tür statümüz ve doğadaki yerimiz konusunda
hem açık hem de samimi bir şekilde şunları söyler: “Eyp sözcüğü şempanze,
goril, orangutan, şebek ve slamangları kapsar. Eyplere benzediğimizi kabul
ederiz ama, çok nadiren eyp olduğumuzu anlarız. Şempanze ve gorillerle ortak
atamız onların Asya eypleriyle-şebek ve orangutanlarla- ortak atasına kıyasla
çok daha yakın tarihlidir. Şempanzeleri, gorilleri ve orangutanları kapsayan
ama insanları dışlayan doğal bir kategori yoktur… Gerçek şu ki, biz sadece eyp
değiliz, bizler ayrıca Afrika eypleriyiz. Afrika eypleri kategorisi, eğer
insanları kasti şekilde  dışlamazsanız
doğal bir kategoridir.”

Elbette, insanın üstün olduğuna inananlar için bu gerçeği
kabul etmek zor, bir çok bilim adamı da bu yeni taksonomiye direniyor. Yeniden sınıflandırmanın
kafa karıştırıcı olduğu şeklinde zayıf bir argümana sığınanlar varsa bile
(terimler gerçekten komplike bir hal alıyor zira) gene de diğerleri çok daha
dikkate değer itirazları dile getiriyorlar. Antropolog Bernard Wood şöyle
söylüyor: “genetik akrabalığın gözönüne almamız gereken tek kıstas olup
olmadığı gibi bir argüman var…bir genus ayrıca hareket modları ve davranış gibi
ortak nitelikleri paylaşan  birbirine çok
yakın türlerden oluşmuş bir grup olmalıdır”. Sağlam bir taksonomik yapılandırma
yapabilmek için birden fazla faktörün gözönüne alınması gerektiği görünüyor, bu
faktörlere çıplak gözle görüp göremediklerimiz de dahil; makrokozmik ve
mikrokozmik; ve morfolojik, genetik ve
kültürel kriterler de dahil- bu kültürel faktör şempanzelerin ahlâki
hayatları incelendikçe hem daha  ilginç
hem de daha önemli bir faktör haline geliyor.

Tartışmalar nasıl sonuçlanırsa sonuçlansın, taksonomik
statükoyu değiştirmemekte direnen bilim adamlarının sadece “bilim”sel
nedenlerle hareket etmediklerini bilmemiz gerekiyor; tersine onlar dünyayı “gerçekleri”
cımbızla seçtikleri, çalışmalara yanıt verdikleri ve  insanları biyolojik akrabalarıyla olan
bağları  içerisinde gördükleri tür
ayrımcısı önyargıları ile görüyorlar. İnsanları ve primatları yeni bir familya
içerisinde bir araya getiren yeni bir taksonomi tür kimliklerine yönelik bir
tehdittir, hayvansal geçmişimizin ve rasyonalitenin derin evrimsel köklerinin
bize hatırlattıkları yüzünden duygusal huzursuzluk yaratabilir. Buna ek olarak,
bu yeni bakış eypleri ve benzeri canlılar üzerinde deneyler yaparak para kazananlara
yönelik kesin bir tehdittir.

Burada sadece semantik değil, derin felsefi, sosyal ve etik yan
anlamlar bulunuyor. Paleontolog Lee Berger’in söylediği gibi “ sınıflandırma
tartışması sadece püristler için yapılan bir tartışma değil; insanın doğadaki
yeri ve yaşayan en yakın akrabalarımızla aramızdaki evrimsel ilişkimizi
kavrayışımızın tam da hassas noktasına temas ediyor.” Londra’daki Human origins
adlı araştırma grubundan Christopher Soligo son zamanlardaki çalışmaların “türlerimiz
arasındaki sınırların belirsizleşmesine” yardımcı olduğunu ve bu durumun da
politik anlamları olduğunu söylüyor; çünkü bu bilgilerin sosyal organizasyon ve
bilimin tam da kalbindeki tür ayrımcısı dogmalara meydan okuduğuna dikkat
çekiyor. Morris Goodman başka bir önemli sonuca da işaret ediyor: “yaban
şempanzelerin ve gorillerin yokoluşu yakın. Şempanzeleri insan genusuna dahil
etmek aramızdaki büyük benzerliğe dikkat çekebilir, böylece en yakın akrabamıza
karşı daha insanca davranmamızı sağlayabilir”. Eğer şempanzeler bizlerle aynı
genusa aitse, eğer onlar da bir Homo  türü ise, bu onlar üzerinde uygulanan zulüm
dolu deneyleri meşru kılmak için kullanılan gerekçelerin daha da geçersiz
olduğunu kanıtlarken, aynı anda bu canlıları koruyup onlara legal haklar
vermeye yönelik çabaların da  çok daha
acil ve gerekli olduğunu ortaya koyuyor.

Çeviri: CemCB

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s